इयत्ता ६ वी – सामान्य विज्ञान
पाठ ५ : आपत्ती व्यवस्थापन
स्वाध्याय – प्रश्न व उत्तरे
(१) सत्य की असत्य ते सकारण लिहा.
(अ) सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीस पटकन जवळच्या दवाखान्यात घेऊन जाणे.
उत्तर : सत्य.
कारण : सर्पदंशानंतर त्वरित वैद्यकीय उपचार मिळाल्यास जीव वाचू शकतो.
(आ) उष्माघात झालेल्या व्यक्तीचे शरीर थंड पाण्याने धुऊन घ्यावे.
उत्तर : सत्य.
कारण : त्यामुळे शरीराचे तापमान कमी होण्यास मदत होते.
(२) पुढील परिस्थितीमध्ये योग्य प्रथमोपचार सुचवा. तुमचे उत्तर कारणासह लिहा.
(अ) तुमच्या सहकाऱ्याच्या हातावर उकळते पाणी पडले. त्याचा हात लाल झाला. त्याचे वेदना होत आहेत.
उत्तर :
भाजलेल्या जागेवर १०–१५ मिनिटे थंड पाणी सोडावे.
मलम किंवा बर्फ लावू नये.
गरज असल्यास डॉक्टरांकडे न्यावे.
कारण : थंड पाण्यामुळे वेदना कमी होतात व भाजल्याची तीव्रता कमी होते.
(आ) रस्त्यावर एका व्यक्तीच्या कपड्यांना आग लागली आहे. तो घाबरून धावत आहे.
उत्तर :
त्याला धावू न देता थांबवावे.
जाड चादर/ब्लँकेट गुंडाळून आग विझवावी.
त्वरित वैद्यकीय मदत घ्यावी.
कारण : धावल्यामुळे आगीची तीव्रता वाढते.
(३) गावातील विहिरीचे पाणी अचानक कमी झाले. त्याच काळात काही ठिकाणी जमिनीत भेगा पडू लागल्या. परिसरात काही दिवसांपासून भूकंपाचे सौम्य धक्के जाणवत होते. तुम्ही कोणता नैसर्गिक आपत्तीचा अंदाज कराल? कारणासह लिहा.
उत्तर :
भूकंप होण्याची शक्यता आहे.
कारण :
विहिरीतील पाणी कमी होणे, जमिनीत भेगा पडणे व सौम्य भूकंपीय धक्के ही भूकंपाची संभाव्य लक्षणे आहेत.
(४) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(अ) भूकंपामुळे मानवी जीवनावर कोणकोणते परिणाम होतात?
उत्तर :
जीवित व वित्तहानी होते.
घरे, इमारती कोसळतात.
रस्ते व पूल तुटतात.
दळणवळण विस्कळीत होते.
लोक बेघर होतात.
(आ) युद्धाचे दुष्परिणाम लिहा.
उत्तर :
मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी.
मालमत्तेचे नुकसान.
आर्थिक संकट.
विस्थापन.
पर्यावरणाची हानी.
(इ) अनोळखी नंबरवरून आलेला OTP विचारला गेला तर तुम्ही काय कराल?
उत्तर :
OTP कोणालाही सांगणार नाही.
कॉल त्वरित बंद करीन.
आवश्यक असल्यास संबंधित बँक किंवा संस्थेशी संपर्क करीन.
(५) आगीची दुर्घटना झालेल्या व्यक्तीच्या त्वचेची चिकटलेले कपडे ओढून काढण्याचे धोके कोणते? माहिती मिळवा व लिहा.
उत्तर :
त्वचेचे अधिक नुकसान होऊ शकते.
रक्तस्राव होऊ शकतो.
संसर्गाचा धोका वाढतो.
वेदना वाढतात.
(६) मोठा अपघात, आग किंवा नैसर्गिक आपत्तीच्या ठिकाणी केवळ तेथील परिस्थिती पाहणे, व्हिडिओ किंवा फोटो काढणे याऐवजी आपण काय करावे?
उत्तर :
त्वरित आपत्कालीन सेवांना माहिती द्यावी.
जखमींना प्रथमोपचार करावेत.
रुग्णवाहिका व पोलिसांना बोलवावे.
सुरक्षित अंतर ठेवावे.
बचावकार्याला मदत करावी.
(७) रेल्वे किंवा रस्ते वाहतूक अपघात झाला असेल तर आपण कोणकोणत्या प्रकारे मदत करू शकतो? मुद्दे लिहा.
उत्तर :
आपत्कालीन सेवांना फोन करणे.
जखमींना सुरक्षित ठिकाणी नेणे.
प्रथमोपचार देणे.
गर्दी होऊ न देणे.
वाहतूक सुरळीत ठेवण्यास मदत करणे.
(८) आरामशीर प्रवासासाठी बस, रेल्वे यांना मोठ्या काचा असतात. अशा वाहनांमध्ये पडदे लावलेले असतात. ते कशासाठी?
उत्तर :
उन्हाचा त्रास कमी करण्यासाठी.
प्रवाशांची गोपनीयता राखण्यासाठी.
तेजस्वी प्रकाश कमी करण्यासाठी.
प्रवास अधिक आरामदायी करण्यासाठी.
(९) आकृतीतील शब्दशोध (उदाहरणार्थ)
या शब्दकोड्यातील आपत्ती व्यवस्थापनाशी संबंधित शब्द:
भूकंप
पूर
वणवा
प्रथमोपचार
सर्पदंश
भाजणे
अपघात
उष्माघात
(विद्यार्थ्यांनी पुस्तकातील चौकटीत हे शब्द रंगवायचे आहेत.)