इयत्ता ६ वी – सामान्य विज्ञान
पाठ ७ : प्रकाशाचा प्रवास
पाठमागील स्वाध्याय – प्रश्न व उत्तरे
(१) रिकाम्या जागा भरा.
(१) सूर्य हा पृथ्वीसाठी प्रकाशाचा मोठा नैसर्गिक स्रोत आहे.
(२) अपारदर्शक वस्तूंवर प्रकाश पडला, की प्रकाशाचे परावर्तन होते.
(३) सूक्ष्मछिद्र कॅमेऱ्याचे कार्य प्रकाशाच्या सरळ रेषेतील प्रसारणावर अवलंबून असते.
(४) खिडकीतून येणारा प्रकाशाचा झोत हवेतल्या धुळीच्या कणांमुळे दिसतो.
(५) स्थिर पाण्यावरून प्रकाशाचे परावर्तन नियमित परावर्तन या प्रकाराने होते.
---
(२) योग्य पर्याय निवडा.
(१) आपतन कोन ३०° असेल तर परावर्तन कोन (क) ३०°
(२) सपाट आरशामध्ये स्पष्ट प्रतिमा दिसते कारण
उत्तर : (अ) प्रकाशाचे नियमित परावर्तन होते.
(३) चंद्र आपल्याला दिसतो कारण
उत्तर : (क) चंद्राच्या पृष्ठभागावरून सूर्यप्रकाशाचे परावर्तन होते.
(४) प्रकाशाचे परावर्तन होताना आपतन कोन व परावर्तन कोन केव्हा समान असतात?
उत्तर : (अ) नेहमी
---
(३) चंद्र पृथ्वीपासून दूर असूनही आवाज पृथ्वीवर का येत नाही?
उत्तर :
चंद्र आणि पृथ्वी यांच्या दरम्यान अवकाश (निर्वात) आहे. ध्वनीला प्रसारासाठी माध्यमाची आवश्यकता असते. निर्वातात ध्वनीचा प्रसार होत नाही. त्यामुळे चंद्रावरील आवाज पृथ्वीवर ऐकू येत नाही.
---
(४) खालील विधाने सत्य की असत्य ते ओळखा. असत्य विधाने दुरुस्त करून पुन्हा लिहा.
(१) आपाती किरणाला स्तंभिका म्हणतात.
उत्तर : असत्य
दुरुस्ती : आपाती किरणावर लंब असणाऱ्या रेषेला स्तंभिका (Normal) म्हणतात.
(२) वाकलेल्या पाईपमधून आपण समोर ठेवलेली वस्तू पाहू शकतो.
उत्तर : असत्य
दुरुस्ती : वाकलेल्या पाईपमधून समोरची वस्तू पाहता येत नाही.
(३) अंधाऱ्या खोलीत वस्तू आपल्याला स्पष्ट दिसतात.
उत्तर : असत्य
दुरुस्ती : प्रकाश असल्यास वस्तू स्पष्ट दिसतात.
(४) सूक्ष्मछिद्र कॅमेऱ्यात मिळणारी प्रतिमा उलटी असते.
उत्तर : सत्य
---
(५) कोणाला मेणबत्तीची ज्योत दिसेल?
उत्तर :
रेखा हिला मेणबत्तीची ज्योत दिसेल, कारण प्रकाश सरळ रेषेत प्रवास करतो.
---
(६) आकृतीतील भागांना नावे द्या.
उत्तर : प्रश्न (६): आकृतीतील भागांना नावे द्या.
उत्तर (आकृतीसह):
परावर्तित किरण
↗
/
/
/
●────────────── सपाट आरसा
/│
/ │
/ │
↘ │
आपाती किरण │
│
स्तंभिका (Normal)
● = आपतन बिंदू
आकृतीतील भागांची नावे :
1. आपाती किरण
2. परावर्तित किरण
3. स्तंभिका (Normal)
4. आपतन बिंदू
5. सपाट आरसा
ही आकृती इयत्ता ६ वीच्या पाठ्यपुस्तकातील परावर्तनाच्या आकृतीप्रमाणे वहीत काढता येईल.
(७) संथ पाण्यावर चंद्राचे प्रतिबिंब दिसते. पाण्यावर तरंग असतील तर प्रतिबिंब तसेच दिसेल का? कारण सांगा.
उत्तर :
नाही. पाण्यावर तरंग असल्यास पृष्ठभाग खडबडीत होतो. त्यामुळे प्रकाशाचे अनियमित परावर्तन होते आणि प्रतिबिंब अस्पष्ट किंवा तुटक दिसते.
---
(८) स्वयंप्रकाशित आणि परप्रकाशित असे दोन गट करा.
स्वयंप्रकाशित :
सूर्य
आग
पणतीची ज्योत
परप्रकाशित :
विमान
पुस्तक
सोने
चंद्र
पणती
पणतीमधील तेल
ही उत्तरे तुम्ही दिलेल्या पाठ ७ च्या स्वाध्यायाच्या पानांवर आधारित आहेत.