इयत्ता सहावी – विज्ञान
पाठ-२. मापन
(१) रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा.
१) तापमान मोजण्याचे साधन म्हणजे तापमापक.
२) मानवी शरीराचे सामान्य तापमान ३७°C असते.
३) पदार्थाच्या स्थिर वितळणांकाचे अंतर मोजताना तो बिंदू म्हणजे हिमबिंदू होय.
४) १ मीटर = १०० सेंटीमीटर.
५) तापमापकाच्या काचेच्या नळीत पारा भरलेला असतो.
६) तापमानाचे SI एकक केल्विन (K) आहे.
(२) खालील मापनासाठी कोणते उपकरण वापराल?
१) पुस्तकाची लांबी – मीटरपट्टी / स्केल
२) स्वतःची उंची – मोजपट्टी / मापनफीत
३) आजाराच्या वेळी शरीराचे तापमान – वैद्यकीय तापमापक
४) खोडरबरची जाडी – व्हर्नियर कॅलिपर्स
(३) माहीती जोडी लावा.
| गट 'अ' | गट 'ब' |
|---|---|
| (१) लांबीचे SI एकक | (इ) मीटर |
| (२) संपूर्ण जगात वापरले जाणारे तापमान एकक | (ई) केल्विन |
| (३) हवेच्या दाबाचे मापन | (आ) अप्रमाणित वायुदाबमापन |
| (४) तापमापकातील लाल रंगाचा द्रव | (अ) अल्कोहोल |
(४) खालील विधाने सत्य की असत्य ते लिहा.
१) १ किमी = १०० सेमी. – असत्य
२) लांबी मोजण्यासाठी मोजपट्टी व मिटरपट्टी दोन्ही वापरता येतात. – सत्य
३) डिजिटल तापमापक प्रयोगशाळेत उकळत्या पाण्याचे तापमान मोजण्यासाठी वापरतात. – असत्य
४) निरीक्षणातील तापमान नोंदवताना चूक होऊ शकते. – सत्य
५) केवळ स्पर्शाने वस्तूचे अचूक तापमान सांगता येते. – असत्य
(५) मोठ्या एककापासून लहान एककापर्यंत योग्य क्रमाने मांडणी करा.
१ कि.मी. → १ मी. → १ डे.मी. → १ से.मी.
(६) कंपास पेटीतील मोजपट्टीच्या साहाय्याने मोजता येईल अशी कोणत्याही तीन वस्तूंची नावे लिहा.
१. पेन्सिल
२. रबर
३. वही
(७) खालील मापन करताना तुम्ही कोणते एकक वापराल?
१) पुस्तकाची लांबी – सेंटीमीटर (से.मी.)
२) किल्लीची जाडी – मिलीमीटर (मि.मी.)
३) नागपूर आणि मुंबई या शहरांतील अंतर – किलोमीटर (कि.मी.)
४) कापडाची लांबी – मीटर (मी.)
(८) प्रमाणित मापन साधनांची आवश्यकता का असते?
उत्तर: सर्वत्र एकसारखे, अचूक आणि विश्वासार्ह मापन मिळावे, गोंधळ टाळावा तसेच व्यवहार, विज्ञान व उद्योगात एकरूपता राहावी म्हणून प्रमाणित मापन साधनांची आवश्यकता असते.
(९) अंतर, वजन, आकारमान मोजण्यासाठी पूर्वी वापरल्या जाणाऱ्या मापनांची माहिती लिहा.
उत्तर:
अंतर: हात, पाऊल, विट, कोस.
वजन: शेर, तोळा, मण.
आकारमान: मूठ, वाटी, घमेले, घागर.
ही सर्व मापे अप्रमाणित असल्याने वेगवेगळ्या व्यक्तींमध्ये फरक पडत असे. त्यामुळे आता प्रमाणित SI मापनपद्धतीचा वापर केला जातो.