इयत्ता सहावी – विज्ञान
पाठ :1.लक्षणे सजीवांची
स्वाध्याय – प्रश्न व उत्तरे
(१) रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा.
(अ) प्रत्येक सजीव स्वतःसारखे आणखी सजीव निर्माण करतो. याला प्रजनन म्हणतात.
(आ) वाढ आणि विकास ही सजीवांची प्रमुख लक्षणे आहेत.
(इ) अन्नामुळे होणारी सजीवांची वाढ आणि विकास यांना सजीवांचे पोषण असे म्हणतात.
(ई) सजीवांचे शरीर पेशींनी बनलेले असते.
(२) प्रश्नाचे उत्तर लिहा.
प्रश्न : पक्षी, मासे, जनावरे हालचाल करून स्वतःची जागा बदलू शकतात. पानतावळ तसेच इतर वेलींना आधार बदलून जागा बदलता येत नाही. या दोन्ही प्रकारच्या हालचालींमध्ये महत्त्वाचा फरक कोणता?
उत्तर :
प्राणी स्वतःच्या इच्छेने एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ शकतात. वनस्पती मात्र एका जागी स्थिर असतात. त्यांच्यात फक्त वाढीमुळे किंवा बाह्य उद्दीपनामुळे हालचाल दिसते.
(३) प्रश्नाचे उत्तर लिहा.
प्रश्न : अनेक जीवाणू अत्यंत सूक्ष्म असल्यामुळे डोळ्यांनी दिसत नाहीत. एकपेशीय सजीवांचे आकार लहान का असतात?
उत्तर :
एकपेशीय सजीवांचे शरीर फक्त एका पेशीचे बनलेले असल्यामुळे त्यांचा आकार अतिशय लहान असतो. ते सूक्ष्मदर्शकाशिवाय दिसत नाहीत.
(४) तक्ता पूर्ण करा.
| सजीव | जिवंत असण्याचे लक्षण |
|---|---|
| बेडूक | हालचाल करतो, श्वसन करतो |
| झाड | वाढते, अन्न तयार करते |
| मांजर | चालते, प्रजनन करते |
| कोंबडी | अंडी घालते, हालचाल करते |
(५) प्रश्नाचे उत्तर लिहा.
प्राण्यांच्या हालचालीचे वेगवेगळे प्रकार लिहा व उदाहरणे द्या.
| हालचालीचा प्रकार | उदाहरण |
|---|---|
| चालणे | गाय, कुत्रा |
| धावणे | घोडा, चित्ता |
| उडणे | चिमणी, कबूतर |
| पोहणे | मासा, डॉल्फिन |
| सरपटणे | साप, पाल |
| उडी मारणे | बेडूक, कांगारू |
(६) प्रश्नाचे उत्तर लिहा.
प्रश्न : प्राण्यांमध्ये चेतनाक्षमता असते हे दाखवणारी तुमची निरीक्षणे लिहा.
उत्तर :
गरम वस्तूला स्पर्श केल्यास हात लगेच मागे घेतो.
मोठा आवाज झाला की पक्षी उडून जातात.
अन्न दिसल्यावर कुत्रा धावत येतो.
प्रकाश पडल्यावर काही कीटक प्रकाशाकडे आकर्षित होतात.
(७) प्रश्नाचे उत्तर लिहा.
प्रश्न : कासवे बऱ्याच काळ पाण्यात राहतात. थोड्या वेळाने ती पाण्याच्या पृष्ठभागावर येऊन डोके बाहेर का काढतात? मासे असे का करत नाहीत?
उत्तर :
कासव फुफ्फुसांनी श्वसन करते. त्यामुळे हवेतून प्राणवायू घेण्यासाठी ते पाण्याबाहेर येते. मासे कल्ल्यांच्या साहाय्याने पाण्यातील विरघळलेला प्राणवायू घेतात, त्यामुळे त्यांना पाण्याबाहेर येण्याची गरज नसते.
(८) बेडकाच्या जीवनक्रमाला योग्य क्रमांक द्या.
योग्य क्रम:
अंडी
डिंभ (टॅडपोल)
पाय फुटलेला डिंभ
लहान बेडूक
पूर्ण वाढ झालेला बेडूक
(९) सजीव आणि निर्जीव यांचे वर्गीकरण करा.
सजीव :
फुलपाखरू
मासा
हवा
झाड
निर्जीव :
दगड
सायकल
पुस्तक
पत्ता
बस
(१०) खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.
(अ) अन्न आणि पाणी न मिळाल्यास जनावरांवर कोणते परिणाम होतात?
उत्तर :
जनावरे अशक्त होतात.
त्यांची वाढ थांबते.
रोगप्रतिकारक शक्ती कमी होते.
ती आजारी पडू शकतात किंवा मृत्यूही होऊ शकतो.
(आ) वयाबरोबर वाढ होते, त्याचबरोबर विकास होतो का? हे विधान स्पष्ट करा.
उत्तर :
होय. वाढ म्हणजे शरीराचा आकार आणि वजन वाढणे, तर विकास म्हणजे शरीरातील अवयवांची कार्यक्षमता, बुद्धिमत्ता आणि क्षमता वाढणे. त्यामुळे वयाबरोबर वाढ आणि विकास दोन्ही होतात.